Ný könnun á þagnarmenningu: „Að segja frá því sem fór úrskeiðis er það örlátasta sem þú getur gert“
21 september 2026
Þegar vandamál eru ekki tekin upp á vinnustað er það sjaldan vegna hugrekkis eða vilja einstakra starfsmanna. Þrjár rannsóknarskýrslur frá sænska Vinnueftirlitinu (Arbetsmiljöverket) sýna að skipulag, forysta og viðmið eru það sem skiptir sköpum um hvort þagnarmenningin fær að grafa um sig – sem getur haft neikvæð áhrif á vinnuumhverfið.
Skýrslurnar gefa saman mynd af því hvað þagnarmenning er, hvernig hún verður til og hversu útbreidd hún er í sænsku atvinnulífi.
Ein skýrslnanna byggir á spurningalista- og skrárgögnum frá yfir 7.000 starfsmönnum og er sú fyrsta sinnar tegundar í sænsku atvinnulífi. Umfang þagnarmenningar er ólíkt milli atvinnugreina og milli hópa. Yngra fólk (16–29 ára) þegir í mun meiri mæli en elsti hópurinn (65 ára og eldri).
Önnur skýrsla ber Svíþjóð saman við 17 önnur Evrópulönd. Þögnin er almennt sjaldgæfari hér, en kemur samt fram í öllum landahópunum.
Samspilið er afgerandi
Rannsakendurnir leggja til að þagnarmenning sé skilin á heildrænan hátt: hún snýst um samspil starfsmanna, stjórnenda og samstarfsfólks og um þær formgerðir sem stýra samskiptum, stjórnun og verkaskiptingu.
– Þetta þekkjum við úr iðnaðinum. Þegar hættutilvik er ekki tilkynnt er það nánast aldrei vegna þess að fólki sé sama, heldur vegna þess að tímann vantar, skýrar tilkynningaleiðir og verklag vantar – eða trúna á að tilkynningin leiði til nokkurs. Þá er það skipulagið sem við þurfum að skoða, ekki einstaklingurinn, segir Christel Benke, ferlastjóri öryggisnefndar SSG.
Að deila er að fyrirbyggja
Mótvægið við þögnina er, að mati Christel Benke, að deila reynslu með skipulegum hætti – innan eigin fyrirtækis, en einnig milli fyrirtækja og atvinnugreina.
– Enginn vinnustaður verður öruggur í einangrun. Það sem eitt fyrirtæki lærir af hættutilviki getur verið einmitt það sem annað þarf að heyra áður en slysið verður. Að segja frá því sem fór úrskeiðis – og ekki síst frá þeim aðgerðum sem gripið var til og þeirri reynslu sem af þeim var dregin – er eitt það örlátasta sem þú getur gert fyrir atvinnugreinina, segir hún.
Þetta er einmitt hugmyndin á bak við nefndir og tengslanet SSG, þar sem sérfræðingar úr öllum iðnaðinum koma saman til að breyta reynslu í sameiginlega staðla og starfshætti.
– Í nefndunum og tengslanetunum situr fólk sem starfar hjá fyrirtækjum sem keppa á markaði, en nota ekki vinnuumhverfi og öryggi sem samkeppnistæki. Þar er leyfilegt að segja „þetta gekk ekki hjá okkur“. Þennan opna hug þurfa fleiri vinnustaðir að byggja upp innanhúss, segir Christel Benke.
